Kurioza naukowe / Scientific curiosities ISSN 1176-7545; rok XIV; No 3183

Zestawienie tematyczne prowadzone na bieżąco

       

 

Jedno zdumienie dziennie...

 

.

Gnojak, co się na gwiazdach zna..

Życie żuka gnojarza, zwanego też gnojarzem czy gnojakiem albo skarabeuszem nie jest łatwe. (Scarabaeus satyrus, rodzina żukowate, rząd chrząszcze, ale nazwą tą obdarza się szereg gatunków z innych rodzajów żyjących w wielu krajach.) 
Czuć noc (zamiast czuć świt), czyli o zmierzchu gnojak, kierując się węchem, frunie do świeżego łajna. Lepi z tego kulkę i musi uciekać, bo do łajna zlatują się inni amatorzy i gotowi mu ukraść zebrany i uformowany smakołyk. W ucieczce, szczególnie w nocy, trzeba się czymś kierować. 
Uczeni szwedzcy badali  w jakim stopniu żuk kieruje się spolaryzowanym światłem księżyca kiedy zauważyli, że i bez księżyca daje sobie radę, pod warunkiem, że niebo nie jest zachmurzone. Było to wielką niespodzianką, czymś innym musi się kierować gnojak w ucieczce, skoro brak księżyca mu nie przeszkadza, a nie daje sobie rady w ciemną bezgwiezdną noc. Zaczęto badać sprawę szczegółowiej. Podejrzenie padło, że Droga Mleczna jest kierunkowskazem. Gwiazdami kierują się inne zwierzęta w długich wędrówkach, ptaki, foki, no i ludzie od wieków patrzą w gwiazdy podczas morskich eskapad.  Jak dotąd u owadów tego nie wykryto,. Fasetkowe oczy owadów nie pozwalają na odróżnienie poszczególnych gwiazd. 
Dla wyjaśnienia sprawy posłużono się sprytnym eksperymentem. Przynętę umieszczono w środku dużego okręgu i badano ruchy gnojaków po sformowania zdobyczy. 

A) oto żuk zajęty formowaniem kulki gnojowej

a tu trasy ucieczek

W bezksiężycową, bezchmurną noc ucieczka z łupem, po wybraniu kierunku, była dosyć prosta (zarys dróg ucieczki, każdy kolor oznacza trasę innego osobnika (A). 

Żeby przekonać się czym kieruje się żuk przy wyborze drogi założono mu na głowę tekturowy kapturek zasłaniający od góry oczy.

B) zakapturzony żuk na zdobyczy

a tu trasy ucieczek w kapturku

Wtedy trasy ucieczek stały się bardzo chaotyczne. Po prostu zwierzątko straciło głowę (B). W doświadczeniu kontrolnym innym żukom zakładano przejrzyste plastikowe kapturki. Samo założenie kapturka nie powodowało skołowacenia zwierzątka.

Doświadczenia powtórzono w planetarium bez księżyca ale z projekcją Drogi Mlecznej. Wynik był ten sam. Owady nie traciły orientacji. Rzutowanie przypadkowego zbioru gwiazd nie pozwalało na ukierunkowanie drogi ucieczki. Żuk po prostu gwiazd poszczególnych nie odróżnia. Zna się na gwiazdach 'ogólnie' - kieruje się jaśniejszym pasmem na nieboskłonie. Wyświetlenie takiego pasma na niebie pomagało żukowi, co wyjaśniało zagadkę. 

A tu żuk na smakowitej kulce, którą wkrótce odprowadzi w bezpieczne miejsce by zająć się konsumpcją lub złożyć jaja, by w ten sposób zabezpieczyć pokarm na pierwsze kroki następnego pokolenia. W tle Droga Mleczna widziana w Południowej Afryce gdzie prowadzono badania. 

Być może i inne owady kierują się Drogą Mleczną w wędrówkach. Istnieją nocne pszczoły, nocne ćmy, ale nikt dotąd tej sprawy nie badał. 

Żuk gnojowy odznacza się też innymi fascynującymi cechami. Australijski gatunek żuka gnojowego Onthohagus taurus bije rekordy siły pociągowej. Potrafi ciągnąć za sobą kulkę smakowitego pożywienia o masie 1.141 razy większej niż jego własny ciężar. To tak jakby atleta ciągnął osiemdziesiąt ton, czyli kilka mocno obładowanych ciężarówek (uwaga, takie porównania nie są poprawne z punktu widzenia biofizyki, a robi się je dla efektu).
Krótki filmik o mocowaniu się z kulką pokarmu można obejrzeć tu (druga pozycja).

Może w uznaniu tej siły, no i fakcie toczenia kulki po piasku, Egipcjanie widzieli w skarabeuszu wcielenie boga, a w kulce Słońce. Uwiecznili swoje wierzenia w przepięknych dziełach jubilerskich i malunkach, o czym wkrótce.

[QZE10::127],[QEQ29::020]1-4;[QRE04::099]p172
w sieci 27.1.2013; nr 3183

 

 

witrynę prowadzi
© R. Antoszewski
Titirangi, Auckland, 
Nowa Zelandia

(wybrane do publ. R. Antoszewskiego)

  Site Meter