Kurioza naukowe / Scientific curiosities ISSN 1176-7545; rok XII; No 2781

Zestawienie tematyczne prowadzone na bieżąco

 

Jedno zdumienie dziennie...

 




Plemnikowa 'baba w babie'

Pokazanie plemników i sugestia, że widać tam kształty przypominające części człowieka wzbudziło zainteresowanie całego świata uczonych i Leeuwenhoek, skromny, niedouczony sukiennik stał się nagle sławny (p. notka poprz.). Temat podjęło wielu uczonych, szczególną jednak rolę odegrał Nicolaas Hartsoeker (1656 - 1725), także Holender, ale z ustaloną pozycją w świecie naukowym. Wykładał na różnych uniwersytetach i dużo publikował. Zrobił duży krok naprzód w omawianej sprawie, ale to był krok w wyobraźni, a nie w eksperymencie. Sam to przyznawał. Przedstawił plemnik, zgodnie z ideą preformacji, jako małego, skulonego ludzika ze wszystkimi organami gotowego do wzrostu. Rzecz chwyciła i przez wiele lat tak wyobrażano sobie homunkulusa.
Nicolaas Hartsoeker  opublikował w r. 1694 'Essai de Dioptrique'. Ilustrował tam różne obiekty które można zaobserwować przez szkło powiększające. I tam właśnie, w zarysie komórki plemnika, przedstawił homunkulusa. Hartsoeker cieszył się wielką sławą w swoim czasie. Został pierwszym zagranicznym członkiem Francuskiej Akademii Nauk, a także pierwszym zagranicznikiem w Pruskiej Akademii Nauk. Car Piotr I w czasie swojej podróży obserwacyjnej na Zachód spotkał się z nim i zaoferował mu katedrę matematyki w St. Petersburgu. Uczony zrezygnował z oferty, niemniej Car okazał gest i finansował jego obserwatorium w Amsterdamie. To były czasy!
Maleńkie ludziki w spermie nie mogły zostać niezauważone przez teologów. Rzecz dotyczyła człowieka, choć malutkiego, no i jego duszy i nie można było tego pozostawić bez teologicznej opieki. Podjął problem znany teolog i filozof francuski Nicolas Malebranche (1638 - 1715). Po głębokich rozważaniach doszedł do wniosku, że w każdym plemniku zawarty być musi mniejszy homunkulusik dla uformowania następnego pokolenia, w nim następny, jeszcze mniejszy, i tak dalej... Tak więc w momencie stworzenia świata wszystkie pokolenia były gotowe, jedno siedziało w drugim. I przy odpowiednich umiejętnościach rzecz powinna być do wykrycia, chodzi tylko o technikę badawczą, sądził uczony. W ten sposób komórka plemnika, a też nasiona, embriony, nabrały charakteru 'Matrioszki' - rosyjskiej 'baby w babie'. Trzeba jednak przyznać, że wielki filozof nie wzorował się na Rosjanach. Tradycja Matrioszki powstała w Rosji dopiero w początku XIX w. 
I nauka musiała czekać aż do atomistycznej teorii Daltona by wykazać, że w plemniku po prostu nie ma miejsca dla setek czy tysięcy homunkulusików jeden w drugim. To John Dalton (1766 - 1844) w początku XIX w. podważył poglądy Kartezjusza o nieskończonej podzielności materii.
Duże zakłopotanie filozofów i teologów budziła liczebność plemników w każdym ejakulacie. Mając na uwadze ich ludzikowaty charakter, wyglądało to na jakieś niezrozumiałe marnotrawstwo. Doliczono się, że w jednym wytrusku było ich więcej niż ludzi na całym świecie. Ale prawdziwe zaniepokojenie powstało, kiedy Leeuwenhoek wykrył żywe poruszające się stworzonka w różnych miejscach. Nazwał je zwierzątkami - animalkulami. Były wszędzie, w kropli deszczu (!), w wodzie z kałuży, w płynie z namoczonymi ziarnkami pieprzu, w osadzie na zębach, w ślinie, itp. Na tej bazie powstała hipoteza panspermii Leibniza (1646 - 1716) - życie jest wszędzie, roznosić je może wiatr, woda i cokolwiek. Z tego też wyszła potem panspermia kosmiczna Svante Arrheniusa (1859 - 1927), choć wspominał o tym, w zupełnie innym kontekście już Anaksagoras w 5 wieku p.n.e. Ale to już inna historia. 

Omawiając historię preformizmu trzeba jeszcze wspomnieć, że w r. 1651 William Harvey, odkrywca krwioobiegu, który też pierwszy zaprezentował fundamentalne dzieło embriologiczne, nie zgadzał się z Arystotelesem i jego następcami. Zakładał, że wszystko pochodzi z jaja (ex ovo omnia), nie z nasienia. Nie zmieniało to jednak istoty preformizmu. Po prostu zamiast nasienia wprowadził jajo. W ten sposób stał się pierwszym ovulistą, w przeciwieństwie do spermistów, więc preformistą, tylko o innym odcieniu.

U góry homunkulus w wersji Hartsoekera
i budowa plemnika wedle współczesnych danych

w tle plemniki w ataku
[QZE08::102];[
QEQ00::323]6,7;[RIO40-009];[RIR61-008];[QCB38::031];[QEQ01::004]6
w sieci 31.8.2011; nr 2781

 


 

witrynę prowadzi
© R. Antoszewski
Titirangi, Auckland, 
Nowa Zelandia

(wybrane z publ. R. Antoszewskiego)

  Site Meter