Kurioza naukowe / Scientific curiosities ISSN 1176-7545; rok XI; No 2519

Zestawienie tematyczne prowadzone na bieżąco

Jedno zdumienie dziennie...

.

Etnologia eksperymentalna, czyli indiańska guma.

Piłki używane w najdłużej uprawianej grze świata ulama, znanej Indianom od tysiącleci, nie są z gumy, ale mają jej właściwości. Są elastyczne, doskonale odbijają się od twardej powierzchni, od bioder czy osłon ubieranych przez zawodników. Indianie jednak nie znali procesu wulkanizacji wynalezionego przez Goodyera dopiero w r. 1839, a więc prawie cztery tysiące lat po opanowaniu sztuki produkcji elastycznego materiału. Gdzie leży więc tajemnica Azteków, Olmeków, Majów, Tolteków i innych plemion, od kilku tysięcy lat używających piłkę dla rozrywki i obrzędów religijnych, a także przedmiotów wykonanych z elastycznego materiału do celów praktycznych wedle ich potrzeb?
Odpowiedzi postanowiono poszukać w terenie. 
Sprawą zajęli się etnolodzy inicjując, można powiedzieć, etnologię eksperymentalną. Przestudiowali dawne teksty, podania i legendy, skontaktowali się też ze współczesnymi zawodnikami ulama. 
Prof. Dorothy Hosler z zakładu archeologii i technologii antycznej słynnego MTI (Massachusetts Institute of Technology), wraz z Sandrą Burkett i studentem Michaelem Tarkanianem stwierdzili, że Indianie używają lateks z omawianej poprzednio rośliny Castilloa elastica, ale mieszają go z sokiem innej rośliny rosnącej zwykle w tych samych siedliskach, czasem wręcz otulającej Castilloa. Jest to Ipomoea alba, wilec biały, pnącze z rodziny powojowatych. W Polsce zbliżone gatunki znane są jako rośliny ozdobne, a w kulturach wielu krajów różne gatunki Ipomoea znane są ze swych właściwości leczniczych i odurzających. Batat, czyli słodki ziemniak, (Ipomoea batatas) jedna z najważniejszych roślin uprawnych w krajach Oceanii  to też bliski krewniak wilca białego. 

Castilloa elastica

Ipomoea alba, wilec

Wspomniani badacze założyli w MIT małą wytwórnię indiańskich wyrobów gumowych. Podpatrując Indian meksykańskich mieszali w różnych proporcjach latex z Castilloa z sokiem Ipomoea. Stwierdzili wkrótce, że odpowiednie proporcje tych składników nadają miksturze różne właściwości. I tak mieszanina składników w proporcji pół na pół odznacza się najwyższą elastycznością i nadaje się doskonale na piłki do ulama. Mieszanina 3 : 1 daje materiał twardszy, nadający się na zelówki. Inne proporcje dają dobre substancje spajające  wyroby ceramiczne czy drewniane, jeszcze inne pozwalają na produkcję elastycznych pasemek. 
Zmieszane w odpowiednich proporcjach płyny miesza się starannie, masa stopniowo gęstnieje i już po 15 minutachdaje się swobodnie kształtować. Po wielu próbach badacze wyprodukowali piłki, wprawdzie mniejsze, ok. 10 cm  średnicy, i zagrali w boską grę Azteków. Głowy jednak graczom przegranym nie ucinano w MIT. Prawo zabrania. 
Produkcja azteckich wyrobów gumowych miała znaczenie ekonomiczne dla niektórych plemion. Piłkami gumowymi płacono podatki, duża część produkcji plemion środkowoamerykańskich szła na eksport do innych plemion, gdzie obie te rośliny nie występowały. 
Na starym malowidle Majów widzimy boga Xiuhtecuhtli, jednego z dziewięciu panów nocy i boga ognia składającego ofiarę z gumowej piłki.


Xiuhtecuhtli, jeden z dziewięciu Panów Nocy i bóg Ognia
w mitologii Azteków.

Indiańska technologia produkcji gumy nie przedostała się do Europy. Może dlatego, że nikt nie oczekiwał po prymitywnych ludach takich osiągnięć. Dopiero wulkanizacja, przypadkowo wynaleziona przez Goodyeara, nieodwracalnie zmieniła świat. Zbiór, a potem uprawa kauczukowca Hevea brasiliensis stała się podstawą ekonomicznego rozkwitu wielu krajów. Ale stała się też dla milionów  mieszkańców Afryki i Ameryki Południowej tragedią nie do odrobienia. Stanowiąc niezwykle lukratywne źródło dochodu doprowadziła do wyniszczenia całych plemion afrykańskich, umożliwiając równocześnie fantastyczny rozkwit niektórych  krajów jak Belgia, Brazylia, czy Stany Zjednoczone (o czym osobno). 

(o kauczuku p. notka 2486 i 2487). 

u góry - ItzamNa - odpowiedzialny m.in za rolnictwo - 
ilustracja z tzw 'Kodeksu Drezdeńskiego' Majów
glyfy nazw dni (?) po aztecku
[QZE07::088];[QEP80::231];[QEP81::118]9,261,6;[QCP01::007];[QNT05::057]
w sieci 5.9.2010; nr 2519

 

 


 

witrynę prowadzi
© R. Antoszewski
Titirangi, Auckland, 
Nowa Zelandia

(wybrane z publ. R. Antoszewskiego)

  Site Meter